• یکشنبه ۲۷ فروردین ماه، ۱۳۹۶ - ۱۰:۴۷
  • دسته بندی : فرهنگی و هنری
  • کد خبر : 961-4880-5
  • خبرنگار : 04
  • منبع خبر : ----

غبار فراموشي بر خانه‌های تاریخی جهرم

گرد و غبار فراموشی روی خانه‌های تاریخی جهرم نشسته و سرنوشت مرمت و حفظ بناهای تاریخی شهرستان، کاملاً نامعلوم است .

به گزارش ايسنا منطقه فارس، جهرم که روزگاری به سراهای کهنش می‌نازید، این روزها در حال از دست‌دادن خانه‌هایی تاریخی خود است؛ خانه‌هایی که مثل «خانه‌ی نقدی‌زادگان» در خیابان حافظ و «خانه‌ی پیمان» در محله‌ی گازران، به طور کامل تخریب شده است.

از ديگر سو مالکان خانه‌های تاریخی دیگر در محلات سنتی چون کوشکک، محله‌ی صحرا، گازران، کلوان و... نیز با تلاش برای خروج آن از فهرست میراث فرهنگی، درصدد تخریب و تغییر کاربری آن هستند. منازلی با مالکان خصوصی چون «خانه‌ی آقارضا سنگتراش» و «خانه‌ی دکتر احیا» نیز چشم به راه مرمت توسط میراث فرهنگی یا بخش خصوصی‌اند. خانه‌های تاریخی نیز که به برخی نهادها و انجمن‌های خاصی در جهرم اهدا شده‌اند، هم وضعیتی بهتر ندارند؛ مثل منزل 100ساله‌ی «مولازاهدی» که با اینکه به نسبت سرپا بود، در سیل بهمن ماه 95 جهرم، به دلیل بی‌تدبیری متولیان، بیشتر قسمت‌های آن تخریب شد .

خانه‌ی تاریخی اشراق

خانه تاریخی اشراق متعلق به دوره‌ی قاجار در خیابان امام حسین، کوچه‌ی 6 شهیدان اشراق قرار دارد .

این مجموعه توسط مرحوم حاج ملانصرالله اشراق‌جهرمی به شکل اندرونی و بیرونی در بخش‌های شمالی، غربی و شرقی صورت گرفته است .

بنا به صورت درون‌گرا طراحی شده است و فضاها توسط دالان، حیاط و هشتی از یکدیگر جدا شده‌اند. پس از عبور از در ورودی در ضلع جنوبی از طریق هشتی و یک دالان به حیاط مرکزی خانه با وسعتی حدود 300 متر مربع و حوضی در وسط حیاط و دو ردیف باغچه می‌رسیم .

از خصوصیات این بنای تاریخی جدابودن ساختمان‌های تابستان‌نشین و زمستان‌نشین است و اتاق‌های پنج‌دری با تزئینات آجری قالبی و تراش که پیرامون این حیاط قرار گرفته‌اند. خانه‌ی اشراق از اولین نمونه بناهای شهر جهرم بوده که از آجر تراش و مقرنس برای تزئینات استفاده شده است. شبه‌ستون‌های مابین درکها با تزئینات آجرکاری از زیباترین تزئینات بنا محسوب می‌شوند .

از تزئینات و فضاهای دوضلع شرقی و شمالی به اتاق‌های پنج‌دری، پنجره‌های مزیّن به خورشیدی و شیشه‌های رنگی و درهای چوبی دولنگه اشاره کرد .

فضاهای تشکیل‌دهنده ضلع  شرق و غرب نیز اتاق‌هایی با سقف چوبی و پنجره‌های مزین به تزئینات شیشه‌ای، اتاق سردابه، سرویس بهداشتی، راه‌پله، آشپزخانه و چاه آب شرب، حیاط اندرونی با حوض مستطیلی و شیر آب سنگی است .

در ضلع شرقی حیاط اصلی، بنا از طریق یک راهرو با سقف هلالی به حیاط دیگری به مساحت 200 متر مربع می‌رسد که در آن اتاق سه‌دری، دو اتاق با تزئینات گچ‌بری، مطبخ و چاه آب قرار دارد. این حیاط بر خلاف حیاط اصلی تزئینات گچ‌بری دارد .

این خانه در شهریورماه سال 1393 به شماره 31134 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. در سال 1388 منزل اشراق به مرکز جهرم‌شناسی جهرم اهدا شد و دفتر این مرکز در آنجا قرار دارد .  

خانه‌ی تاریخی مولازاهدی؛ آینه‌خانه‌ی صدساله‌ي جهرم در معرض تخریب کامل

این خانه‌ی قاجاری در یکی از محله‌های قدیمی جهرم به نام «گازران» است که بناهای تاریخی متعددی چون مسجد محمدیه و مسجد نو، حمام پیمان و حمام گازران، امام‌زاده شاهزاده حسین و سیدقطب‌الدین، آب‌انبار حاج‌آقارضا و خانه‌های تاریخی نظیر خانه‌ی اشراق و خانه‌ی مولازاهدی در آن، وجود دارد .

این خانه‌ را در دوره‌ی قاجار، خان بخش هکان شهرستان جهرم پس از مهاجرت به جهرم، در مجاورت حمام پيمان در محله‌ی سنتی گازران، احداث کرد و بعدها به خانواده‌ی مولازاهدی به ارث ‌رسید. وراث مرحوم مولازاهدی نیز در سال 1391 این خانه به «انجمن دوستداران میراث فرهنگی» جهرم اهدا ‌کردند و این اثر در حال گذراندن مراحل ثبت تاریخی بود که با بی‌تدبیری نزدیک به 40درصد بنا تخریب شد. خانه‌ای سه ایوانه از مجموعه‌ای بسيار بزرگ‌تر با ساختمان‌هایی در ضلع‌های جنوبی، شرقی و شاه‌نشينی منحصربه‌فرد آیينه‌کاری شده با ارسی، گنجه، درهایی چوبی با آیینه‌کاری رنگی و حوض هندسی و سر شیر سنگی و حیاطی سنگفرش. اکنون سقف شاه‌نشین آیینه‌کاری باقی نمانده و ارسی هم از جای خود خارج شده و البته بسیاری از اسباب منزل مثل کتاب‌های نفیس و سرشیر آن به سرقت رفته است .

ساخت شاه‌نشين‌های آیينه‌کاری بیشتر در دوره‌ای رونق گرفت که تجارت شيشه ایران با کشور ایتاليا بود و به دليل دوری مسافت و سختی مسير، برخی از شيشه‌ها شکسته مي‌شدند. معماران ایرانی با خوش‌ذوقی، این تکه‌های شکسته‌ی شيشه را برش می‌دادند و آن‌ها در کنار یکدیگر با اصول هندسی می‌چیدند و اتاق‌های آیينه‌کاری می‌ساختند. این خانه به اندازه‌ای زیبا بود که در دوره‌ي سابق با وجود کمبود امکانات، فیلمی نیز از آن تهیه شده بود .

آیينه‌خانه‌‌ی 100ساله‌ی خانه‌ی مولازاهدی یکی از منحصر به فردترین اتاق‌های این مجموعه و خانه‌های تاریخی جهرم بود که با توجه به بودجه‌ای که برای مرمت این بنا گرفته شده بود، انتظار عملکرد بهتری برای حفاظت آن از انجمن دوستداران میراث فرهنگی می‌رفت. به دليل بی‌توجهی‌ها، نخست قسمت‌هایی از سقف اتاق ریخت، اما ضرر اصلی وقتی متوجه این مجموعه شد که متولیان برای تعمیر این منزل، سقف آیینه‌خانه و ارسی آن را به طور کامل برداشتند و برای حفاظت از آن در ایام بارندگی، به کشیدن پلاستیک بر سقف اکتفا کردند .

اما در بارندگی‌های شدید اخیر، تخریب بخشی از دیوار بنا به دلیل عدم رسیدگی به موقع، گرفتگی راه ناودان‌ها، سقوط تیر چراغ برق بر روی آن و البته آوار منازل همسایگان، کوچه را مسدود کرد و از این رو شهرداری محوطه‌ي اطراف آن را نوار خطر گذاشت. پیش از این نیز به دلیل عدم رسیدگی، نخل قدیمی منزل نیز قبلاً در حیاط سقوط و به بخشی از بنا آسیب رسانده و البته این خانه نیز از دستبرد سارقان در امان نمانده بود .

خانه‌ی تاریخی پیمان در محله‌ی گازران

"خانه‌ی تاريخي پيمان" متعلق به دوره قاجاريه‌ يكي از مهمترين خانه‌هاي تاريخي شهرستان جهرم به شمار مي‌رفت و در محله‌ی گازران نزدیک به حمام پیمان قرار داشت. مرحوم پیمان یکی از متمولین جهرم در گذشته بود .

اين خانه تاريخي كه در بافت تاريخي شهرستان جهرم قرار داشت با معماري بسيار زيبايي شامل دو قسمت اندروني، بيروني بود. بزرگترين بادگير جهرم نیز در این منزل قرار داشت؛ اما متأسفانه در اردیبهشت سال 1392 این خانه تخریب شد .

خانه‌ی تاریخی پیمان در منطقه‌ی پیمانیه

به جز خانه‌ی پیمان در محله‌ي گازران، خانه‌ی‌ اعیانی دیگری نیز متعلق به یکی دیگر از افراد خانواده‌ی پیمان به نام جعفر پیمان در منطقه‌ی مشهور به پیمانیه(که املاک موروثی این خانواده در آن قرار داشته است)، در حوالی منطقه‌ي صحرای شهدای جهرم قرار دارد که بیمارستان پیمانیه نیز در جوار آن است .

به گفته‌ی عباس پیمان، نوه‌ی مرحوم جعفر پيمان، پدربزرگش حدود ٦٠ تا ٧٠ سال پيش، با هزينه‌ي هفتصدهزار تومان این منزل را ساخت. نقشه‌ی بنا از مهندسی انگليسي خريداري شده بود و مربوط به خانه‌هاي اربابي و دوك‌نشين‌هاي انگليس بود .

عباس پیمان می‌گوید: ما تا سال ٧٨  در آنجا اقامت داشتيم و بعد به دنبال اهدای املاک، به دانشگاه علوم پزشكي تحویل داديم؛ ولي متاسفانه با بي‌مسئوليتي دست اندركاران این خانه به وضعيت نامطلوبی افتاده است. روزي كه ما این خانه را تحويل داديم گفتند قرار است به موزه‌ی طب جهرم تبدیل شود، بعد گفتند مي‌خواهيم يک واحد مهدكودك برا بچه‌هاي پرسنل بیمارستان بسازيم و از اين ساختمان استفاده مي‌كنيم؛ اما نه تنها هيچ كاري برای آن انجام نشد، بلكه با بي‌فكري و بي‌خيالي مسئولان، تخریب این بنا شروع به شد. در حال حاضر ديوارهای این منزل را خراب شده، شيشه‌ها شكسته، حتي سيم‌كشي‌هاي ساختمان را هم از ديوار بيرون كشيده‌اند و گوشه‌ای از سقف يكي از اتاق‌ها ريخته است .

خانه‌ی تاریخی نقدی‌زادگان

خانه‌ی تاریخی نقدی‌زادگان، حدود 12سال پیش تخریب شد. مساحت این خانه 700متر با بادگیر، بالاخانه‌های تودرتو، درک، ارسی‌هایی با شیشه‌های رنگی، حوض و نهر بود. بنای این خانه به اندازه‌ای جالب بود که بخشی از فیلم در محاصره(1360) در این خانه ضبط شد و ضبط برنامه‌های تلویزیونی چون یک قسمت «صبح به خیر» نیز در آن انجام گرفته بود. این منزل پنج‌دری‌های گچ‌کاری‌شده و تالار آینه‌کاری در دوره‌ی زندیه به سبک ارگ کریم‌خانی ساخته شد. حاجی نقدی‌زادگان، در آن زمان برای ساخت این منزل، معماری را یزد به جهرم آورد و به اندازه‌ای از کار معمار این بنا راضی بود که به پاداش ساخت این خانه، معمار را به سفر حج ‌فرستاد. به گفته‌ی صاحب فعلی بارها برای تعمیر و مرمت این منزل به اداره‌ي میراث فرهنگی جهرم وشیراز مراجعه شد، اما به علت شکم‌آوردن دیوارها به سمت حیاط، جلوآمدن پی‌های آن و جلوآمدن درک‌هایی با شیشه‌های یک‌پارچه، خطرزا بودن و احتمال ریزش قریب‌الوقوع، ناچار به تخریب این خانه شدند .

خانه‌ی طوفان

منزل تاریخی طوفان مربوط به دوره پهلوی اول است، یک زیرزمین وسیع و یک طبقه شاه‌ نشین دارد که راه دسترسی به آن پلکان سنگی دو طرفه به سبک و سیاق هخامنشی با سنگ‌های بادبر است و در هر طرف با پنج پلکان به پاگرد و در انتها با چهار پله به ‌ایوان منتهی می‌شود .

ایوان شاه‌‌نشین نیز چهار ستون و دو ستون‌نما با بدنه چهارگوش و سیمانی دارد که در ایوان راهرویی مرکزی و دو اتاق جانبی قرار دارد  و به اتاق‌های سه دری با در و پنجره‌های چوبی می‌رسد .

سقف این اتاق‌ها تیر چوبی و توفال کاری با نقاشی‌های سقفی است و هر کدام از این اتاق‌ها به اتاق‌های پشتی راه می‌یابد و در انتهای شرقی ایوان اتاق بیضی شکلی است که اتاق مطالعه و کتابخانه طوفان بوده است. زیرزمین این خانه نیز وسیع و نسبت به سایر قسمت‌ها شکل اصلی خود را بیشتر حفظ کرده است .

در سقف آن آجرکاری‌های زیبایی کار شده و فضاهای زیرزمین به صورت تودرتو قرینه بوده و متشکل از یک فضای مرکزی و دو اتاق جانبی در هر طرف است .

انتهای شرقی زیرزمین نیز حمام کوچکی با فضای رختکن و گرم‌خانه است. این حمام هنوز بر جای خود باقی است و حیاط به سبک بسیار زیبایی موزائیک‌‌کاری شده و حوض مرکزی مدوّری در وسط آن قرار دارد .

دور تا دور حیاط دارای ازاره سنگی بوده که در سمت شرق نیز سکویی حدود یک متر تعبیه شده است و دو پنجره سنگی مشبک نیز برای نورگیر زیرزمین‌ها در دو طرف پلکان مرکزی قرار دارد و اصطبل خانه نیز در ضلع جنوبی قرار داشته است .

این بنا دارای کنگره‌هایی به سبک هخامنشی بوده و در قسمت بالای سقف نیز بادگیری برای تهویه و خنک کردن فضای اتاق‌ها ساخته شده است .

خانه‌ي طوفان در سال ۱۳۸۷ طبق وصیت‌نامه جلال طوفان به میراث فرهنگی فارس اهدا شد و اداره‌ي کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری فارس با توجه به ارزش‌های تاریخی-فرهنگی خانه‌ی طوفان در سال 1388 اقدام به ثبت آن در فهرست آثار ملی ایران کرد که هم اکنون با شماره ثبتی 26649 دراین فهرست قرار گرفته است .

این منزل در خیابان عبرت جهرم قرار دارد و در حاضر اداره‌ی‌ میراث فرهنگی جهرم در آنجا مستقر است .  

خانه‌ی‌آقارضا سنگتراش

خانه‌ی تاریخی استادرضا کوهکن معروف به آقارضا سنگ‌تراش، واقع در میدان مصلی جهرم، یکی از خانه‌های تاریخی جهرم با قدمت بیش از صدسال است .

این خانه دو قسمت دارد؛ بخشی از بنا حدود ۲۰۰ سال و دیگری حدود ۱۲۰ سال پیش ساخته شده است. عمارت خانه از دو طبقه تشکیل شده، سرداب‌ها در زیر و اتاق‌های مهمان و سه‌دری و پستو در بالا و ایوانی که با دو راه‌پله‌ی قرینه به حیاط متصل می‌شود .

سرداب‌ها نورگیرهای سنگی با نقوش مشبک دارند و پنجره‌های اتاق‌های بالا، چوبی است و دو ارسی چوبی نسبتاً بزرگ با شیشه‌های رنگی نیز دارد که به دلیل پرهیز از سرقت از محل اصلی آن خارج شده است .

در سراسر نمای بیرونی این بنا، از دیوارهای حیاط و سرطاق‌ها و ورودی‌ها، نقوشی از تصاویر مختلف تخت‌جمشید، روی سنگ تراشیده‌شده و چهار طرف، عمارت ساخته شده است و کف سنگی و حوضی هندسی با عمق کم نیز دارد .

معماری آن از جهاتی چون حکاکی روی سنگ و ایوان و راه‌پله‌های قرینه، به منزل تاریخی طوفان در جهرم نیز شباهت دارد. این بنا به دلیل جنس سنگ مصالح، مراقبت و البته دالان ورودی ساباط‌ مانند خانه تا حدودی از نظر ظاهری، استوار مانده است .

صاحب خانه و معمار آن، آقارضا سنگ‌تراش، سنگ‌های به کار رفته در این بنا را از بزرگترین غار دست‌ساز خاورمیانه یعنی غار سنگ‌اشکن جهرم آورده و خانه‌ی خود و چند خانه‌ی دیگر در جهرم را با آنها ساخته است .

آقارضا سنگ‌تراش، در تراش سنگ و بنایی، شاگرد معماری ایتالیایی به نام مسیو آرژانتی‌ بوده که در سنگ‌تراشی مهارت داشته‌ است .

در حال حاضر، مالکیت این خانه در اختیار ورثه‌ي مرحوم سنگ‌تراش است. مصلی‌نژاد، یکی از وراث و نوه‌ی استاد کوهکن، با اشاره به پیشینهٔ این بنا، از تمایل وراث به مرمت اصولی و بازسازی این بنا، در صورت حمایت دولتی یا بخش خصوصی خبر داده است .

متأسفانه به دلیل تعمیرات غیراصولی، معماری این خانه تا حدودی شکل اصلی خود را از دست داده است و در صورت ادامه، اثری از معماری اصیل این بنای زیبا چیزی باقی نخواهد ماند .

خانه‌ی هنر جهرمی

خانه‌ي تاریخی مرحوم هنر در زمان پهلوی اول در صادق‌آباد جهرم ساخته شده و در جلوی آن ایوان با چهار ستون وجود دارد که روبه‌روی آن، حوض بزرگ منزل قرار دارد. بالای ایوان نقوش برجسته‌ای دیده‌ می‌شود و پشت‌بام این خانه نیز مزین نرده‌هایی آجری مشبک با تزئینات است.

به نظر می‌رسد داشتن مالک خصوصی و دور از دسترس عموم بودن، باعث شده که معماری آن تقریباً به صورت خوبی باقی بماند. خانه‌ی هنر به ثبت ملی رسیده است .

خانه‌ی دهقانی

خانه‌ی تاريخي دهقان يکي از خانه‌هاي تاريخي منحصربه‌فرد دوره‌ی قاجاريه تا پهلوي در روستاي موسویه (دهزیر) از دهستان علويه، بخش کردیان شهرستان جهرم واقع شده است .

اين بناي تاريخي متعلق به دهقان، خان روستاي دهزیر بوده که بعدها فردی به نام طحان آن را می‌خرد. کتيبه‌هاي موجود در خانه مزين به آياتي از قرآن، بیانگر ساخت این بنا را در سال 1318 ه.ق است .

در نماي بيروني، این خانه به شکل قلعه‌اي با برج و باروهاي خشتي ديده مي‌شود.  ورودي این خانه‌ در ضلع شمال است که با راهرویی به حياط مرکزي راه مي‌يابد. ضلع شمالي بنا نیز در دو طبقه ساخته شده است. در سمت چپ، اتاق پنج‌دري بزرگي با درهاي چوبي ساده قرار دارد و پس از اتاق، دالاني است که از يک سو به اتاقي ديگر و از يک سو به پلکان طبقه‌ی دوم منتهي مي‌شود .

تزئيناتي چون گچ‌بری، آينه‌کاری و نقاشی روی سقف چوبی و استفاده از رنگ‌های طبيعی به ويژه آبی و قرمز، نقوش گل و مرغ در نما با استفاده از گچ و ساج سبز و همچنين بادگير از ويژگي‌های شاخص معماري اين اثر تاريخي است که زيبايي آن را دوچندان ساخته است .

حوض سنگي و چهار باغچه‌ي قرينه در اطراف آن، که از دیگر ويژگي‌هاي خانه‌هاي قديمي است، جلوه‌ی خاصي به حياط خانه‌ی دهقان داده‌اند. البته در طول ساليان متمادي در اثر تعميرات متعدد، دخل و تصرفاتي در بنا صورت گرفته و بخش‌هايي مانند حمام، سرويس بهداشتي و تغيير کاربري يک اتاق به آشپزخانه صورت گرفته است .

اداره‌ی کل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري فارس با توجه به ويژگي‌هاي معماري این اثر، آن را در فهرست آثار ملی ایران ثبت کرده است .

به گزارش ايسنا، متأسفانه در جهرم که منازلی با قدمتی تاریخی و قابل مرمت و استفاده بسیاراست، اما هیچ اراده‌ یا اقدامی برای نگهداری، مرمت، مشارکت در نگهداری توسط بخش خصوصی یا خیّران فرهنگی و... وجود ندارد .

شايد عادت كرده‌ايم تا چيزي را داريم آن را فراموش و وقتي از بين رفت مرتب از آن ياد كنيم .

هر چند که معمولاً توجهی به این آثار نمي‌شود و همواره شاهد تخریب و آوار این آثار تاریخی که گویای قدمت جهرمند، هستیم، اما امید می‌رود که انتشار این گونه گزارش‌ها، تلنگری به مسئولان امر و متولیان فرهنگی باشد .


انتهای پیام

ارسال خبر به دوستان

* گیرنده(ها):

آدرس ایمیل ها را با علامت کاما از هم جدا نمایید. (حداکثر 3 آدرس پست الکترونیکی گیرنده را وارد نمایید)
متن ارسال:

ارسال نظر

نام و نام خانوادگی:
آدرس سایت شما:
* آدرس پست الکترونیکی:
* متن:
* کد مقابل را وارد نمایید: