• سه شنبه ۲۱ شهریور ماه، ۱۳۹۶ - ۱۲:۲۵
  • دسته بندی : اقتصادی
  • کد خبر : 966-3974-5
  • خبرنگار : 04
  • منبع خبر : ----

سكوت آخرين حكمران بازار مسگرهاي جهرم/
سرم بازار مسگرها دلم گنبد شاداسین

نزدیک ظهر است که مجمعه‌ی مسی مادر در دست، وارد بازار سرپوشيده مي‌شوم و پا تند مي‌كنم سمت بازار مسگرها؛  هرچه به راسته مسگرها نزديك‌تر مي‌شوم، سكوت بيشتر از پيش خودنمايي مي‌كند، انگاري آخرين حكمران فصل پاياني دفتر مسگران جهرم است.

گذشته دور و نزديك را به خاطر مي‌آورم كه اگر پي نشاني بازار مسگرها بودي و راهنمايي مي‌جستي، مي‌گفتند: "صداي چکش را که بگيري مي‌رسي به بازار مسگرها!"  حالا اما سقف سكوت بر سر اين بازار كشيده شده و پژواك پچ پچ آدم‌ها و صداي پاي رهگذران، جاي‌ ضر‌ب‌آهنگ چكش و مس را گرفته است.

به گزارش ايسنا منطقه‌ي فارس،  پشت گنبد گِلی شاهزاده‌اسدالدهر، در راسته‌ی مسگران جهرم بيشتر از چهارپنج مغازه‌ی یک یا دو دهنه‌ی مس‌گری و مس‌فروشي، مغازه‌ی ديگري را نیست كه با اسم بازار مسگران جور دربيايد. در راسته‌ي روبه‌ر‌و هم لباس‌فروشي‌، پلاستیک‌فروشی، ظروف رویی و وسایل خانگی‌ها، بازار مسگران را قرق كرده‌اند. فوقش ده‌تایی مغازه‌ی فروش ظروف مس و سفیدکاری باشند. پس از سیل اخیر که منجر به آوار برخی دکان‌ها شده، دو مغازه را هم که اخیراً زمین زده‌اند که دوباره بسازند. بعضی‌ها هم در بازار می‌گفتند که با فوت مسگرهای قدیم، اغلب ورثه، حجره‌ها را فروخته و گریخته‌اند!

جلوتر که می‌روم ردیف دیگ‌های مسی پیدا می‌شود و پیرمردهای خوش‌خلقی که جلوی حجره‌ها نشسته بودند و هرکدام ریشی در این کار سفید کرده بودند؛ عبدالرسول پورمند و کلوانی شصت سال در بازار مسگری کار کرده و پاتیل سفید می‌کردند و حجره‌ی بغلی‌اش، امان‌الله شعبانی که چهل سال در این بازار ظروف مسی می‌ساخت. هرچند در کنار مس، ظروف مسی را هم می‌ساختند و تعمیر می‌کردند.

چشمم دنبال ماهی‌تابه، پاتیل‌هاي کوچک، قابلمه، ديگ و اينهاست که از در و ديوار و سقف دکان‌ها آويزان یا روی زمین چیده شده است. احوال فروشِ مس‌ را می‌گیرم، که کمالی، مسگر روبه‌رویی از ميان خرواري مس، قابلمه‌اي کوچک كه رنگش چيزي بين قهوه‌اي و طلايي است بيرون مي‌آورد و می‌گوید: «اين قابلمه را مي‌بيني؟ خودش از صد تا دوا بهتر است، هم طعم غذا بهتر مي‌شود، هم پختن غذا در آن براي سلامتي خوب است؛ اعصاب را هم آرام مي‌كند.» دیگی کوچک با آن سبکي‌اش 53هزار تومان قيمت دارد و طبيعي است با اين همه ظروف لوکس تفلون و چدني و سرامیکی جديد، ديگر کسي حاضر نيست 53 هزار تومان براي داشتن دیگ کوچک مسی خرج کند. قیمت هر کیلو مس کارکرده در حال حاضر بین 17 تا 20 هزارتومان و هر کیلو مس نو تا 80 تومان هم می‌رسد.

پورمند نیز از روزگار ناخوش خرید و فروش مس می‌گوید و تا بحث به ريشه‌يابي اقتصادي و تحليل‌هاي روز نکشيده، پیرمرد را مي‌برم به سال‌هاي دور، سال‌هاي تق‌وتق رونق.

می‌گوید: «من از بچگی توي بازار بودم، دهه‌ي چهل. پدرم مغازه‌ی مسی داشت. قديم‌ها اينجا اينطور كه الان مي‌بينيد، نبود. از کله‌ی سحر، بازار مسگرها بود و صداي چکش. صدا تا کجا که نمي‌رسيد. همان اول هم كارم را با مس شروع كردم، تا سال 68-67 كار كاسبي‌مان خوب بود، اما بعد از آن فقط كار دل كرده‌ام و سود زيادي نبردم. من هم مي‌توانستم مثل بقيه يا مغازه‌ام را بفروشم يا بچسبم به كسب و كار ديگري، اما نخواستم چراغ بازار مسگرها خاموش شود.»

مسگری یکی از صنایع دستی کهن ایران است و در استان فارس نیز ظروف و ابزار مسی فراوانی کشف‌شده که از قدمت بسیار این صنعت در فارس خبر می‌دهد. نشانه‌های قدمت پیشه‌ی مسگری را در جهرم در برخی از مظاهر فرهنگی زندگی جهرمی‌ها هم می‌توان دید. برخی خاندان‌ها مثل «شعبانی» یا «کلوانی» و «پورمند» که نسل اندر نسل، شغلشان مسگری بوده و البته امروز از هرکدام فقط یک نفر در کار مس است؛ یا برخی نام‌های خانوادگی جهرمی مثل؛ «مسگرزادگان» یا  بعضی محلات قدیمی جهرم مثل؛ «کَلوان» که در گذشته محل زندگی اغلب مسگران و نزدیک به بازار مسگران بوده‌اند یا عَلَم و کُتَل‌ و سَرطوق‌های مسی عزاداری‌های محرم و صفر.

بازار مسگران جهرم در انتهای شرقی بازار اصلی سرپوشیده است و در حال حاضر به خاطر عبور خیابان فرصت از وسط آن دوتکه شده است. در قدیم به دلیل پرسروصدا بودن مسگری و آهنگری، این دکان‌ها در انتهای بازار قدیمی جهرم قرار داده بودند. ظاهراً قبلاً این قسمت بازار سقف نداشته است و بعداً با تکه‌های ایرانیت و حلبی آن را مسقف و شیروانی کرده‌اند. سرم را که بالا می‌کنم سقف‌های سیاه و دودزده‌ی مغازه‌ها و بازار مسگران از تاریخ چندصدساله‌ی بازار مسگری جهرم حکایت می‌کند.

در قدیم در گوشه‌ی دکان‌های سیاه شده از دود مسگری، همواره کوره و دمی کوچک از جنس پوست برّه وجود داشت که با زغال افروخته می‌شد و برای لحیم‌کردن قطعات‌ساخته شده و همچنین سفیدکردن طروف مسی استفاده می‌شد که امروزه کوره‌های گازوئیلی و گازی جای آن‌ها را گرفته‌اند. ظروف مسی معمولاً از ورق‌های مسی بزرگ ساخته می‌شدند. گاهی نیز مسگران ظروف کهنه‌ یا شکسته‌ی مسی را می‌خریدند که اصطلاحاً به آن‌ها «گدازی» یا «ذوب‌کردنی» گفته می‌شد. این ظروف را در کوره می‌گذاشتند و پس از ذوب، آنها را به صورت شمش درمی‌آوردند و برای ساخت وسایل بعدی استفاده می‌کردند. برای استفاده‌ی مجدد نیز این شمش‌ها را به صورت ورقه‌های مسی بزرگ درمی‌آوردند و آن را به ابعاد دلخواه برش داده و با چکش به آن حالت می‌دهند. در ظروف بزرگ معمولاً‌ چندین ورقه‌ی مسی استفاده می‌شود و با لحیم‌کاری این ورقه‌ها را به هم متصل می‌کنند. صاف‌بودن و همگن‌بودن ظرف مسی، اصلی‌ترین اصول کار است. مسگر براي اينكه ورقه‌هاي مس را به شكل‌هاي مختلف در آورد، بايستي ابزار و وسايل متعددي داشته باشد كه از مهم‌ترين آنها، انواع چكش، سندان‌های مختلف و... است.

کلوانی یکی از مسگران به من می‌گوید: به کمک چکش و سندان‌های باریک خود انواع ظروف به ویژه ظروف آشپزخانه را می‌ساختند، از انواع دیگ(دومنی، سه منی، پنج‌منی و...)، دیگچه، صافی(آبکش)، دیگ‌بَر، پاتیل، بادیه، اَسُّم(نوعی کفگیر بدون سوراخ بزرگ که برای هم زدن دیگ‌های بزرگ کاربرد دارد)، کفگیر، کرندیگ(نوعی قاشق بسیار بزرگ)، قاشق، بشقاب، کاسه، پیاله، آفتابه، سینی، مجمعه(نوعی سینی بزرگ لبه‌دار)، کشکولی(نوعی سینی بیضی‌شکل)، تا ظروف حمام مثل تاس و لگن و برخی ابزار دیگر مثل انبر زغال‌گیر.

پشت مجمعه‌ی مسی مادرم، نامش حک شده و ظاهراً در قدیم در جهرم نام صاحب اشیاء و ظروف مسی را برای گم‌نشدن، پشت آنها نقر می‌کرده‌اند. ظروف و اشیاء مسی اعیانی نیز معمولاً نقش و نگار بیشتری داشته است.

دیگ بیست‌مَنی بزرگی را برای سفیدکردن آورده‌اند که رویش نوشته «یا امام حسین(ع)». در حال حاضر دیگ‌های بیست‌منی و دیگ‌های بزرگ حلقه‌دار مسی هرکدام هفتاد تا هشتاد کیلو ظرفیت دارند و برای مجالس اطعام محرم و صفر و رمضان و سایر مراسم‌های بزرگ عمومی استفاده می‌شود و خریدار شخصی کمتری دارد. قد و بالای دیگ‌های بیست‌منی به اندازه‌ای است که یک آدم متوسط می‌تواند درون آن جا بشود. برخی جهرمی‌ها معتقدند اگر دیگ نذری امام حسین(ع) را بشویند، حاجت‌روا می‌شوند، به خصوص کسانی که می‌خواهند بچه‌دار شوند، زیرا شستن و تمیزکردن این دیگ‌ها به دلیل بزرگ بودنش سخت و طولانی است. با این حال هیچ وقت دیگ‌های نَشُسته روی زمین حتی برای یک روز، نمی‌مانند. این را علی رحمانیان، از خدمه‌ی یکی از مساجد به من می‌گوید و می‌افزاید کسانی هستند که هر سال به قصد قربت، دیگ‌های مسی را پس از خالی‌شدن به منزل می‌برند و می‌شویند و برمی‌گردانند. گاهی هم دیگ‌های مسی را در حیاط مسجد می‌شویند.

یاد مادرم می‌افتم که هر وقت می‌خواست بگوید کار سختی نکرده‌ای، اصطلاحی به کار می‌برد و می‌گفت: «مگه دیگ حلقه‌ای شستی؟!»

مسواری و سفیدکردن مس در جهرم

مسوار یا مسواری، آلیاژی است از دو فلز قلع و مس که به‌طور سنتی، حدود ۸۵ تا ۹۹ درصد مسوار را قلع و بقیه را مس تشکیل می‌دهد. مس در این آلیاژ نقش سخت‌کننده را دارد. مسوار می‌تواند تا ۷۲ درصد حاوی مس باشد. رنگ آن بین زرد و قرمز(شبیه مس) است. در قدیم در جهرم کسانی که بضاعت مالی چندانی نداشتند از ظروف مسوار استفاده می‌کردند که به دلیل وزن اندک مسش، ارزان‌تر بود.

ظروف مسی پس از یک یا دوسال استفاده یا بر اثر رطوبت سیاه می‌شوند و بنا به نظر عامه‌ی قدیم چون خوردن غذا در آنها مکروه است، باید آنها را برای سفیدکردن پیش مسگران برد.  البته این روزها ظروف را به خاطر مشکلات بهداشتی سفید می‌کنند. مسگرها هم برای تمیزکردن ظروف، درون ظروف مسی را در سه مرحله پاک می‌کنند: استفاده از تیزاب، ساییدن با کَل گراش(پودرشده) و در آخر نیز با نشادر و قلع سفید می‌کنند. برای قلع‌اندودکردن ابتدا ظرف را حرارت می‌دهند و تکه‌های قلع را داخل آن می‌اندازند و با تکه‌های پنبه‌ای آن را سراسر ظرف در حالی که روی حرارت قرار دارد، پخش می‌کنند.

قلع‌اندودکردن مس از این روست که مس طی پخت‌وپز وارد غذا نشود و از عوارض افزایش غلظت مس در خون مانند حالت تهوع، استفراغ و اسهال، کاسته شود.

مس‌هایی که تبدیل به زر شده

چند قدم بالاتر از خیابان بازار مسگرها، در خیابان 22بهمن در یک عتیقه‌فروشی، تعداد زیاد از ظروف مسی از آفتابه و لگن(ابریق و تشت) و شیردان و روکش انبر و سنگ پاشور و برس واکس و انواع مجمعه‌های نقش‌دارِ با لبه‌های کنگره‌ای می‌بینم که قیمت هر کدامشان بالای صدهاهزارتومان است.

آفتابه لگن‌های مسی دست‌ساز ساده یا با تزئینات مختلف که نزدیک به یک میلیون قیمت دارند، قدیمی‌ترها سیاه‌تر شده‌اند و البته گرانترند و نقش و نقوش و پیچ‌تاب‌های اسلیمی روی آن، خیال را به نقوش سنتی گنبد فیرزه‌ای شاهزاده حسین جهرم و گل و بته‌های آن می‌برد‌: «سرم، بازار مسگرهاست؛ دلم، گنبد شاداسین...».

امروزه این آفتابه لگن‌ها بیشتر حالت تزیینی دارند؛ اما کاربرد آفتابه لگن‌های مسی در قدیم برای شستن دست‌ و دهان بوده است، به این صورت که که موقع غذاخوردن یا تمام شدن غذا، میزبان برای مهمانان آفتابه‌ای مسی پر از آب و لگن می‌آورد و روی دستان او آب می‌گرفت و در لگن می‌ریخت. همچنین از این آفتابه‌لگن‌ها برای شستشوی نوزادان نیز استفاده می‌شد.

زیر سقف سکوت بازار مسگرها

دکان‌های مسگری جهرم تا نزدیک به بیست‌سال پیش، بسیار فعال بودند، به تدریج از رونق افتادند، به طوری که الان در بازار جهرم فقط یک نفر مسگری می‌کند و مغازه‌های فروش ظروف چینی و رویی(معدنی) و پلاستیکی جای بقیه را گرفته‌اند.

عبدالرسول پورمند، یکی از مسگران باسابقه‌ی جهرم، نیز معتقد است این صنعت در جهرم رو به انقراض است و تنها فردی که در جهرم به کار سخت ظروف مسی فعالیت دارد، امان‌الله شعباني است. امان‌الله شعباني، مسگری را از پدر خود محمداسماعيل شعباني، که از اولين مس‌سازان جهرم بوده، فراگرفته است. شعبانی در مغازه‌ی خود، ورقه‌های فلزی مس را می‌کوبد و با مهارتی خاص، انواع  وسایل را از آن می‌سازد؛ اما سایر مسگران بازار کارهایی نظیر سفیدکردن، تعمیرات، خرید و فروش ظروف مسی و رویی و به ندرت ساخت ظروف را انجام می‌دهند.

چرخي که در آن اطراف مي‌زنم، مي‌بينم وضع حتي از آنچه مسگر باسابقه مي‌گفت نیز بدتر است. از آن ميراث تنها همين سینی و ديگ‌ و قابلمه‌هاي مسی مانده که با ميخ به ديوار وصل شده‌اند و نه مس گداخته و صداي چکش و خريداران جلوي حجره‌ها. تنها خريدار اين راسته، مثل يک سوژه‌ی بزرگ براي اين گزارش است!

پيرزني كه در مغازه چرخ مي‌زند با مهرباني مي‌گويد: «در جهرم، يک زماني اگر دختر، مس جهاز نمي‌برد، مي‌گفتند جهيزيه‌اش ناقص است. اصلاً يک عيب بزرگ براي خانواده‌ی دختر بود. حتی بعضی خانواده‌های جهرم رسم داشتند صد کیلو ظرف مسی از دیگ کوچک و بزرگ و بقیه وسایل مسی به دختر بدهند. اما الان مس فقط دست و پاگير است. سيني مسي، پاتیل مسي، صافي مسي، ديگ مسي و قاشق و کاسه‌هاي مسي را جهاز نمي‌برند. بايد برويد توي انباري خانه‌ي قديمي‌ها تا پيدايشان کنيد. تازه الان ظرف مسي را که کار دست باشد، خیلی کم مي‌توانيد در بازار پيدا کنيد. فوقش یکی، ظرف‌های قدیمش را فروخته باشد.»

پیرزن راست می‌گوید. پرت می‌شوم به گذشته. یادم به انباری قدیمی خانه‌مان می‌افتد که از کف تا سقف پر از دیگ و بادیه و تشت مسی بود و گاهی با آنها بازی می‌کردیم. توی دیگ‌های بزرگ می‌نشستیم و آن را می‌چرخاندیم. خانه‌ها که کوچک شد، ظروف مسی هم رفتند.

پورمند می‌گوید: ورقه‌های مسی برای ساخت ظروف مسی از تهران و کرمان و اصفهان می‌آید. مس مدرن و کارخانه‌ای هم هست یعنی قابلمه‌ی مسي با در پيركس، و مس‌هایی که از اصفهان و کرمان برای ما می‌آید، مردم بیشتر اینها را می‌خرند.

 او می‌گوید: ظروف مسی کلا به سه نوع متداول ساخته می شود؛ چکش‌کاری شده، نیمه‌چکش‌کاری‌شده و ماشینی. ظروف چکش‌کاری یا همان نوع قدیمی ظروف مسی کاملاً دست‌ساز و تعداد جای چکش آن زیاد است. مهمترین نشانه‌اش، لحیم برنجی کنار ظروف است. این نوع ظروف قیمت بیشتری نسبت به دو نوع دیگر دارد.

نوع دوم ظروف مسی از لحاظ ساخت، ظروف مسی نیمه‌چکش‌کاری شده است. بعضی از ظروف مسی شکل اولیه آن توسط دستگاه خم‌کاری درست شده و سپس توسط مسگر چکش‌کاری می‌شود. معمولاً تعداد جای چکش آنها هم نسبت به ظروف چکش‌کاری شده کمتر است. قیمت بالاتری نسبت به ظروف مسی ماشینی و قیمت پایین‌تری نسبت به ظروف مسی چکش‌کاری شده دارند.

ظروف مسی ماشینی به صورت کامل توسط دستگاه‌های خَم‌کاری و پرس درست می‌شوند و از نشانه‌های آن این است که خطوط افقی موازی با هم، روی ظروف دیده می‌شود و اثری از جای چکش در آن نیست و البته قیمت کمتری نسبت به ظروف چکش‌کاری و نیمه‌چکش‌کاری شده دارند.

فناوری در ساخت این ظروف دخالت مستقیم داشته و اصطلاحاً به آنها «مس کارخانه‌ای» گفته می‌شود که هم سبک‌ترند و هم از نظر تنوع و شکل از ظروف گذشته، آب و رنگ بهتری دارند. محصولات کارخانه‌ای طیف وسیع‌تری را نسبت به انواع مس قدیم تشکیل می‌دهند و از اشیاء تزیینی مثل سینی‌های دیوارکوب و آویزهای تزئینی آشپزخانه تا تا ظروف متعددی چون دیگ‌های سر پیرکس، ظروف سوپ‌خوری و میوه‌خوری و شکلات‌خوری تنوع دارند. هرچند زیورآلات مسی، اشیاء تزئینی و ظروف مسی نیز پس از چند سال مجدداً در خانه‌ی نوعروسان و خانواده‌ها جایگاهی یافته‌اند.

از مسگري! مي‌پرسم: بچه‌ها مسگر نشدند؟ مي‌گويد: آنها رفتند سراغ زندگي خودشان، درس خوانده‌اند و راه خودشان را پيدا كرده‌اند، فكر نكنم بخواهند اين كار را ادامه بدهند. اما سعي‌ام را مي‌كنم كه بعد از من، چراغ اين مغازه خاموش نشود، حجره‌اي كه سال‌ها با عشق و علاقه، صبح‌هاي زيادي را شب كرده‌ام، خروس‌خوان آمده‌ام و شغال‌خوان رفته‌ام و كلي خاطره با آن دارم.

رضا كه شاگرد يکي از مغازه‌هاي مسگري است مي‌گويد: در راسته‌ی بازار مسگرها سال‌هاست که هيچ کارگاه مسگري وجود ندارد؛ اکثر کالاهاي مسي که در اين مغازه هست يا کار اصفهان، کرمان و زنجان است يا چيني و پاکستاني و هندي! کار پدر من هم از قديم سفيدکاري بوده ولي الان ديگر مشتري چندانی ندارد.

حسين‌آقاي برومند صاحب يكي از مغازه‌هاي لباس فروشي در راسته مسگرها است؛ همراه با پك محكمي كه به سيگارش مي‌زند، حرف‌هايم را با دقت مي‌شنود و ته سيگارش را مي‌اندازد و زير پا له كرده مي‌گويد: چند سال پيش اين مغازه را از وراث يكي از مسگرهاي قديم جهرم خريده و كسب و كار جديدي در آن راه انداخته است.

او بي‌حوصله مي‌افزايد: بايد ديد سود توي چه كاري است. الان لباس بيشترين درآمد را دارد. امروز كسي نيست كه براي آفتابه لگن مسي پول بدهد! اما همه لباس مي‌خواهند!

مجمعه مسي مادر همچنان در بغلم سنگيني مي‌كند؛ پاهاي خسته را به سمت ديگر بازار مي‌كشم و خش خش قدم‌هايم را مي‌شمارم. سكوت اين آخرين حكمران بازار مسگرها چشم به انتظار است تا نقطه پاياني بر قصه مسگري بگذارد؛ داستان شغلي كه داستان‌ها پيرامونش گفته‌اند و نوشته‌اند...

گزارش: فاطمه تسليم‌جهرمي


انتهای پیام

ارسال خبر به دوستان

* گیرنده(ها):

آدرس ایمیل ها را با علامت کاما از هم جدا نمایید. (حداکثر 3 آدرس پست الکترونیکی گیرنده را وارد نمایید)
متن ارسال:

ارسال نظر

نام و نام خانوادگی:
آدرس سایت شما:
* آدرس پست الکترونیکی:
* متن:
* کد مقابل را وارد نمایید: